POZNAJ NASZĄ OKOLICĘ
Niebylec to miejscowość o miejskiej przeszłości. W jej historii spotykają się tradycja targowa, wielokulturowość oraz pamięć o wydarzeniach XX wieku.
Gdzie leży Niebylec?
Niebylec jest siedzibą gminy w powiecie strzyżowskim, na Podkarpaciu. Historycznym punktem odniesienia miejscowości pozostaje rynek.
Historia miejscowości
23 października 1509 roku król Zygmunt I Stary wydał przywilej umożliwiający założenie miasta na prawie magdeburskim. Fundatorem był Mikołaj Machowski. Przywilej dotyczył również handlu i targów, które miały znaczenie dla życia niewielkiego ośrodka.
W XIX i na początku XX wieku Niebylec zamieszkiwali ludzie różnych wyznań i kultur. W miejscowości rozwijały się rzemiosło i handel. Wielki pożar z 1928 roku stał się jednym z ważniejszych wydarzeń w jej dziejach.
Reforma administracyjna w 1935 roku oznaczała utratę statusu miasta. W czasie okupacji niemieckiej w rejonie działała konspiracja ZWZ-AK; w lipcu 1944 roku miejscowi żołnierze AK podjęli działania przeciw niemieckiemu posterunkowi.
Pogłębiona historia
Od Jawornika do prywatnego miasteczka
Historia miejskiego Niebylca zaczyna się od dokumentu królewskiego, ale nie od gotowego miasta. Przywilej Zygmunta I Starego z 23 października 1509 roku pozwalał Mikołajowi Machowskiemu urządzić ośrodek miejski na prawie magdeburskim. W dokumencie wskazywano Jawornik, czyli miejscowość dziedziczną Machowskiego. Dopiero przebieg lokacji i wyznaczanie przestrzeni rynku utrwaliły nazwę Niebylec. Dlatego proste zdanie, że „Jawornik otrzymał prawa miejskie”, wymaga dopowiedzenia: chodzi o złożony proces powstania osobnego miasteczka.
Małe miasto miało znaczenie daleko wykraczające poza granice samej osady. Przywilej przewidywał targ co poniedziałek oraz dwa jarmarki w ciągu roku: zimowy, przy święcie Matki Bożej Gromnicznej, i letni, na święto Marii Magdaleny. Handel pozwalał wymieniać konie, zboże i wyroby rzemieślnicze; był też okazją do spotkań ludzi z okolicznych wsi. Dla rolników z Lutczy, Jawornika czy Połomi Niebylec stawał się naturalnym miejscem zakupów i załatwiania spraw.
Parafia, właściciele i codzienność mieszkańców
Kolejne stulecia przyniosły zmiany właścicieli: po Machowskich pojawiali się między innymi Romerowie, Pieniążkowie, Łempiccy i Ankwiczowie. Z historią Romerów łączy się fundacja drewnianego kościoła w 1646 roku. W 1650 roku siedziba parafii została przeniesiona do Niebylca z Konieczkowej. Przeniesienie administracji parafialnej wpłynęło na znaczenie miejscowości w życiu okolicznych rodzin, dla których kościół był zarówno ośrodkiem religijnym, jak i miejscem ogłaszania ważnych spraw.
W XIX wieku, po wejściu regionu w granice monarchii habsburskiej, Niebylec pozostawał ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Znaczącą część miejscowej społeczności stanowili Żydzi. Ich historię przypomina dawny budynek synagogi, wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku i użytkowany później jako biblioteka. Wpisanie do rejestru zabytków także niebyleckiego dworu pozwala odczytywać historię miejscowości jednocześnie przez pryzmat życia miejskiego i dawnych dóbr ziemskich.
Pożar, utrata statusu miejskiego i pamięć XX wieku
Wielki pożar w 1928 roku odmienił zabudowę i życie miasteczka. Pamięć o zagrożeniu ogniem wiąże się z figurą św. Floriana, a historia ochotniczej straży pożarnej w Niebylcu sięga 1906 roku. W okresie międzywojennym modernizacja administracji zmieniła także pozycję Niebylca: przy reformie samorządowej w 1935 roku utracił status miasta, pozostając jednak siedzibą rozległej gminy.
Pod okupacją niemiecką teren gminy był obszarem aktywności konspiracyjnej. W opracowaniu historycznym gminy opisano działalność placówki ZWZ-AK oraz mieszkańców poszczególnych wsi angażujących się w opór. To temat wymagający dalszego pokazywania nazwisk, dokumentów i relacji rodzinnych, nie tylko ogólnego stwierdzenia o „partyzantach”. Współczesne konsultacje dotyczące możliwości odzyskania praw miejskich dodatkowo pokazują, jak historia lokacji z 1509 roku pozostaje żywym punktem odniesienia.
Niebylec w liczbach i instytucjach
W XIX wieku miasteczko było niewielkie, lecz jego funkcja lokalna nie wynikała wyłącznie z liczby mieszkańców. W 1870 roku odnotowano 582 osoby, a w 1880 roku 726. Na początku XX stulecia działała tu ochotnicza straż pożarna, a życie religijne społeczności żydowskiej koncentrowało się wokół synagogi. Rozwijano także instytucje finansowe, które ułatwiały mieszkańcom korzystanie z oszczędności i pożyczek. Takie źródła pokazują różnorodne zajęcia miejscowej ludności.
Po II wojnie światowej Niebylec zachował rolę lokalnego centrum usług publicznych. Powstała biblioteka gminna i placówki służące mieszkańcom okolicznych wsi. Reformy administracyjne z lat pięćdziesiątych kolejny raz zmieniały granice jednostek, ale nie zlikwidowały historycznej funkcji Niebylca jako miejsca spotkań, urzędu i handlu. Dlatego współczesną historię wsi warto opisywać obok dziejów jej dawnego rynku i statusu miejskiego.
Dziedzictwo i zabytki
W rejestrze zabytków znajdują się dawna synagoga, która pełni funkcję biblioteki, oraz historyczny dwór. Obiekty te przypominają o różnych rozdziałach dziejów dawnego miasteczka.
- Dawna synagoga – obecnie biblioteka (rejestr A-766)
- Dwór w Niebylcu (rejestr A-1163)
Czy wiesz, że…?
Ciekawym tematem osobnego artykułu jest dawna rola niebyleckich targów oraz historia lokalnej społeczności żydowskiej.
Najważniejsze daty
- 1509 — Przywilej lokacyjny miasta
- 1928 — Wielki pożar zabudowy Niebylca
- 1935 — Utrata statusu miasta podczas reformy administracyjnej
- 1944 — Działania konspiracyjne i wydarzenia lipcowe