POZNAJ NASZĄ OKOLICĘ
Gwoźnica Górna łączy lokalne tradycje wiejskie z ważnym rozdziałem historii polskiej literatury. To stąd pochodził poeta Julian Przyboś.
Gdzie leży Gwoźnica Górna?
Miejscowość położona jest na południowy wschód od Niebylca, w pagórkowatym terenie nad potokiem Gwoźnica.
Historia miejscowości
Opracowanie gminne łączy początki osadnictwa z XV wiekiem, ale wskazuje, że datowanie jest prawdopodobne. W późniejszych stuleciach miejscowość należała m.in. do rodów Machowskich i Zaklików.
W 1864 roku wzniesiono drewniany kościół pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego. W 1875 roku ustanowiono odrębną parafię.
Z Gwoźnicy Górnej pochodzi Julian Przyboś — jeden z ważnych poetów polskiej awangardy. W miejscowości tworzono inicjatywy upamiętniające jego życie i twórczość.
Pogłębiona historia
Początki Gwoźnicy i ziemia dawnych właścicieli
Osadnictwo w Gwoźnicy Górnej wiąże się prawdopodobnie z początkiem XV wieku, choć sama data założenia nie jest pewna. Własność przechodziła od Machowskich do Domaradzkich, a w XVIII wieku była podzielona między Zborowskich i Zaklików. Te zmiany pokazują, dlaczego w historii miejscowości występuje kilka nazwisk dziedziców bez jednego prostego ciągu własności.
Spis z końca XVIII wieku przedstawia Gwoźnicę Górną jako znaczną wieś liczącą 119 domów i 810 mieszkańców. W opracowaniu rozróżnia się ziemie chłopskie i dworskie. Dawne mapy i opisy mówią również o dworze, oficynach i drewnianej zabudowie. Zanim wskażemy takie miejsca na współczesnej mapie, trzeba ustalić, które budynki zachowały się i czy nie zmieniono ich przeznaczenia.
Parafia i zabytkowy kościół
Drewniany kościół pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego został wzniesiony w 1864 roku w miejscu wcześniejszej świątyni. Samodzielną parafię erygowano w 1875 roku. W pobliskim krajobrazie sakralnym istotne jest także starsze założenie cmentarne. Łącznie tworzą one obraz dawnego centrum religijnego i społecznego wsi.
Do rejestru zabytków trafił nie tylko kościół, ale także historyczna zagroda nr 67, obejmująca elementy wiejskiego gospodarstwa. Dzięki temu dziedzictwo Gwoźnicy Górnej opowiada nie tylko o świątyni, lecz także o zwykłej zabudowie mieszkalnej i gospodarczej. Każdy opis takiej zagrody powinien wyraźnie odróżniać historyczny wpis konserwatorski od jej aktualnego stanu.
Julian Przyboś — historia literacka wsi
Gwoźnica Górna jest miejscem urodzenia Juliana Przybosia, poety związanego z polską awangardą międzywojenną. Jego biografia sprawia, że miejscowość ma miejsce nie tylko na mapie lokalnej historii, lecz również w dziejach nowoczesnej literatury polskiej. To dobry punkt wyjścia do opowieści o języku, pejzażu dzieciństwa i zmieniającym się świecie wsi.
Muzeum biograficzne poświęcone poecie zostało uroczyście otwarte w 1987 roku. Historyczna informacja o otwarciu nie jest jednak potwierdzeniem obecnej dostępności placówki. Przed umieszczeniem godzin zwiedzania czy zaproszenia na konkretną trasę należy je sprawdzić u instytucji prowadzącej.
Pamięć o mieszkańcach i przemianach wsi
W okresie międzywojennym Gwoźnica Górna posiadała szkołę i kasę oszczędnościowo-pożyczkową. Takie instytucje odgrywały istotną rolę w życiu rolniczej społeczności, pozwalając zdobywać wykształcenie i zarządzać oszczędnościami. Zarówno dawna szkoła, jak i gospodarstwa są równie ważne dla lokalnej historii jak kościół czy biografia poety. Wspomnienia dawnych uczniów i fotografie klasowe mogłyby tu stanowić odrębny rozdział.
W historiografii regionu zwraca się też uwagę na działalność konspiracyjną podczas II wojny światowej. Osoby związane z placówką ZWZ-AK pochodziły z kilku sołectw, a okolice Gwoźnicy Górnej pojawiają się w opisie zrzutów uzbrojenia. Opowieść o konkretnych akcjach trzeba budować na dokumentach i opracowaniach, tak aby nie mieszać przekazów rodzinnych z ustaleniami historyków.
Dziedzictwo i zabytki
Drewniany kościół św. Antoniego Padewskiego i historyczna zagroda nr 67 są wymienione w rejestrze zabytków.
- Kościół św. Antoniego Padewskiego (A-796)
- Historyczna zagroda nr 67 (nr rej. 994)
Czy wiesz, że…?
Osobnym materiałem może być literacki szlak Juliana Przybosia i historia muzeum biograficznego otwartego w 1987 roku; jego aktualne godziny i status trzeba sprawdzić niezależnie.
Najważniejsze daty
- XV w. — Prawdopodobny okres powstania osady
- 1864 — Budowa zachowanego drewnianego kościoła
- 1875 — Erygowanie parafii
- 1987 — Otwarcie muzeum biograficznego Juliana Przybosia