POZNAJ NASZĄ OKOLICĘ
Gwoździanka to jedna z miejscowości, w których szczególnie wyraźnie zachowała się pamięć o różnorodności religijnej i kulturowej okolicy.
Gdzie leży Gwoździanka?
Wieś położona jest na północny zachód od Niebylca, nad niewielkim potokiem Gwoździanka.
Historia miejscowości
Pierwszą pewną wzmiankę o miejscowości odnotowano w rejestrze podatkowym z 1581 roku. W XVI wieku wieś była związana z rodem Machowskich.
W kolejnych stuleciach mieszkali tu przedstawiciele różnych wyznań. Grekokatolicy pozostawali związani z parafią w Bliziance, a rzymscy katolicy z Niebylcem.
W XIX wieku powstała cerkiew świętych Kosmy i Damiana. Po zmianach historycznych pełni ona funkcję kościoła rzymskokatolickiego.
Pogłębiona historia
Wieś na dawnym pograniczu
Pierwszy znany zapis nazwy Gwoździanki pojawia się w 1581 roku w dokumentach podatkowych. Właścicielem był wówczas Jan Machowski. W niewielkiej osadzie znajdowało się kilka kategorii gospodarstw, od kmiecych po zagrodnicze; źródła wspominają też rzemieślników. Nazwy tych grup oddają realia dawnego podziału pracy i zależności majątkowych.
Podobnie jak Blizianka, Gwoździanka leżała w strefie wieloletniego współistnienia tradycji polskich i ruskich. W XVIII wieku weszła do rozleglejszego majątku Stanisława Łempickiego. Zapis ze spisów z lat 1785–1787 mówi o 36 domach i 216 mieszkańcach. Dla zrozumienia historii przydaje się porównywanie tych liczb z ówczesnymi sąsiednimi miejscowościami, a nie z aktualnymi danymi demograficznymi.
Cerkiew Kosmy i Damiana oraz miejscowa społeczność
Istotnym punktem historii jest świątynia pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana. Starsze opracowanie gminne podaje rok 1865 jako datę budowy na miejscu wcześniejszego obiektu, natomiast wykaz konserwatorski wskazuje starszy okres powstania oraz przebudowy w XX wieku. Dlatego dokładne datowanie zachowanej substancji budynku wymaga rozróżnienia kolejnych etapów.
Gwoździanka pozostawała wyznaniowo związana z Blizianką, gdzie działała parafia greckokatolicka, podczas gdy rzymscy katolicy korzystali z parafii w Niebylcu. Takie zależności są bardzo ważne dla poszukujących historii rodzinnej: metryki przodków mogły powstawać w różnych parafiach, nawet jeżeli wszyscy mieszkali w tej samej wsi.
Życie w cieniu wojen i przemian
W XVII i XVIII stuleciu okolica była doświadczana przez przemarsze wojsk, choroby i pożary. Drewniana zabudowa zwiększała ryzyko utraty domu i dobytku. Przekazy o tych zdarzeniach trzeba uzupełniać źródłami dotyczącymi konkretnej wsi, zamiast przypisywać każdej rodzinie jednakowe losy.
W okresie międzywojennym działała szkoła jednoklasowa, a społeczność zachowywała różnorodność wyznaniową. Zmiany po II wojnie światowej wpłynęły zarówno na mieszkańców, jak i funkcję zabytkowej cerkwi. Dzieje wsi można poznawać przez architekturę, dawne księgi parafialne i relacje rodzin, lecz każdą relację należy opatrzyć informacją o jej pochodzeniu.
Wieś w dokumentach XIX i XX wieku
W XIX wieku zmieniali się właściciele miejscowych dóbr: źródła wymieniają hrabiego Ankwicza, spółkę Schullera, a następnie notariusza strzyżowskiego Tytusa Szczepańskiego. Część wsi nosiła historyczną nazwę Grossówka. Są to wskazówki istotne przy szukaniu dawnych map i akt własności, bo jedna współczesna nazwa miejscowości nie zawsze obejmowała w dokumentach te same części majątku.
W opracowaniu historycznym odnotowano, że w okresie międzywojennym działała tutaj szkoła jednoklasowa. W tym czasie nadal obecne były różne wspólnoty religijne. Dokumentując losy miejscowej świątyni po 1945 roku, trzeba uwzględnić także dzieje rodzin i przesiedleń, a nie tylko chronologię przebudów. Zachowany obiekt sakralny jest widocznym śladem historii, ale jej pełny obraz wymaga sięgnięcia do źródeł osobowych.
Dziedzictwo i zabytki
Historyczna cerkiew świętych Kosmy i Damiana znajduje się w rejestrze zabytków. Jest świadectwem dawnego krajobrazu religijnego tej części gminy.
- Dawna cerkiew świętych Kosmy i Damiana (A-846)
Czy wiesz, że…?
Losy świątyni i pamięć dawnych mieszkańców zasługują na osobną opowieść opartą również na archiwaliach i relacjach rodzin.
Najważniejsze daty
- 1581 — Najstarsza potwierdzona wzmianka o Gwoździance
- XIX w. — Powstanie zachowanej cerkwi
- XX w. — Zmiany funkcji świątyni i struktury społeczności