POZNAJ NASZĄ OKOLICĘ
Baryczka wyróżnia się zachowanym dziedzictwem dworskim. Jej historia pokazuje, jak przez stulecia zmieniała się gospodarka i własność ziemska w okolicach Niebylca.
Gdzie leży Baryczka?
Baryczka znajduje się na północ od Niebylca, nad potokiem Gwoźnica.
Historia miejscowości
Nazwa miejscowości pojawia się w dokumentach z XV wieku. W dokumencie dotyczącym parafii w Połomi z 1447 roku występowała w formach różniących się od obecnej nazwy.
W kolejnych stuleciach wieś należała do różnych rodzin właścicieli ziemskich. Sierakowscy wznieśli tu swoją rezydencję. U schyłku XIX wieku działały folwarki, młyn, tartak i zakłady obsługujące miejscową gospodarkę.
W 1904 roku dawny dwór został przeznaczony na cele szkolne. Samodzielna parafia w Baryczce powstała w 1983 roku.
Pogłębiona historia
Od Barycza do Baryczki
W źródłach z XV wieku spotyka się nazwy Barycz, Baricze i Baricz. Wzmianka z 1447 roku pojawia się w dokumentach parafii w sąsiedniej Połomi, co pokazuje dawne zależności między osadami tej samej doliny. W czasach nowożytnych miejscowość powraca w rejestrach podatkowych, dzięki którym można badać zmiany liczby gospodarstw oraz strukturę majątkową.
Początkowo wieś związana była z rodem Strzyżowskich. Pod koniec XV wieku należała do Mikołaja Strzyżowskiego, zaś później losy własności powiązały ją z dobrami Czudca. W kolejnych epokach pojawiają się Sierakowscy, Zaklikowie i inni właściciele. Nie była to więc historia jednego dworu i jednej rodziny, lecz wielokrotnych zmian praw do gruntu.
Wojny i odbudowa gospodarki
Okolice Baryczki odczuły skutki przemarszów wojsk i zniszczeń z XVII wieku. Opracowanie gminne wymienia między innymi najazd wojsk Jerzego II Rakoczego w 1657 roku. Wioska leżąca przy trasach lokalnych stawała się miejscem rekwizycji, postoju i przymusowych świadczeń, co musiało wpływać na gospodarstwa mieszkańców.
Ze spisu z lat 1785–1787 znamy 67 domów i 461 mieszkańców. Dawne statystyki odróżniają grunty pańskie od chłopskich, pokazując, jak bardzo organizacja przestrzeni wiejskiej była związana z własnością ziemi. Część obszaru tworzyły pola uprawne, ogrody i łąki, część zaś większe kompleksy lasów należących do dóbr dworskich.
Dwór i krajobraz folwarczny
Najważniejszym świadkiem tej historii jest późnobarokowy dwór Sierakowskich, usytuowany ponad doliną potoku. Opis architektoniczny wspomina murowaną, parterową bryłę z charakterystycznym dachem mansardowym. W połowie XIX wieku dwór otaczały budynki folwarku, sad, ogród użytkowy i park. Mapa katastralna z 1851 roku pomaga odczytać dawny porządek tych zabudowań.
W folwarku pracowały także urządzenia i zakłady niezwiązane bezpośrednio z mieszkaniem dziedzica, między innymi cegielnia. Z czasem zmieniła się funkcja samego dworu: w 1904 roku zaczął służyć potrzebom szkoły. Zespół dworski jest wpisany do rejestru zabytków wraz z parkiem i kapliczką św. Jana Nepomucena. Przed planowaniem zwiedzania należy osobno sprawdzić aktualne zasady dostępu.
Folwark jako miejsce pracy, nie tylko rezydencja
Dwór bywa postrzegany głównie przez pryzmat architektury, tymczasem jego otoczenie stanowiło rozbudowany zakład gospodarczy. Mapa katastralna z 1851 roku przedstawia przestrzeń folwarku, zabudowania wokół dziedzińca i tereny użytkowe. W pobliżu działały między innymi cegielnia oraz urządzenia związane z obróbką i przechowywaniem płodów rolnych. Dla mieszkańców była to przestrzeń pracy, dostaw, przewozu i kontaktów gospodarczych.
Przeznaczenie dworu na szkołę w 1904 roku świadczy o późniejszej zmianie społecznej funkcji zabytku. Zmiana sposobu użytkowania jest równie ważnym elementem jego historii jak budowa w XVIII wieku. Dzisiaj w opisie warto oddzielać zachowane elementy zespołu od tych, które znamy tylko z dokumentów. Samo określenie „zespół dworski” nie oznacza bowiem, że całe historyczne założenie istnieje nadal w pierwotnej postaci.
Dziedzictwo i zabytki
Zespół dworski z drugiej połowy XVIII wieku obejmuje dwór, park i kapliczkę św. Jana Nepomucena. Wszystkie trzy elementy wymienia rejestr zabytków.
- Zespół dworski: dwór, park i kapliczka św. Jana Nepomucena (nr rej. 1166)
Czy wiesz, że…?
Dawne mapy katastralne pozwalają odtworzyć układ folwarku, sadu, stawów i zabudowań gospodarczych, które zmieniały krajobraz Baryczki.
Najważniejsze daty
- 1447 — Wzmianka o miejscowości w dokumentach parafii w Połomi
- XVIII w. — Rozwój zespołu dworskiego
- 1904 — Przeznaczenie dworu na szkołę
- 1983 — Utworzenie samodzielnej parafii