POZNAJ NASZĄ OKOLICĘ
Historia Gwoźnicy Dolnej jest związana z osadnictwem nad potokiem Gwoźnica oraz zmianami właścicieli dawnych dóbr ziemskich.
Gdzie leży Gwoźnica Dolna?
Wieś leży na południowy wschód od Niebylca, w dolinie potoku Gwoźnica.
Historia miejscowości
W XVI wieku w sąsiedztwie starszej Gwoźnicy pojawia się osada nazywana Wolicą. Opracowanie gminne wiąże jej powstanie prawdopodobnie z Piotrem Domaradzkim.
W kolejnych stuleciach posiadłość przechodziła między rodzinami właścicieli ziemskich. W połowie XIX wieku należała do Zaklików.
Przełom XIX i XX wieku przyniósł zmiany gospodarcze i rozwój lokalnego szkolnictwa. Nowy budynek szkolny wzniesiono w 1934 roku.
Pogłębiona historia
Wolica, czyli początek osobnej historii
Dzieje Gwoźnicy Dolnej są nierozerwalnie związane z Gwoźnicą Górną, lecz nie należy traktować tych miejscowości jako jednej wsi. W XVI wieku pojawia się osada nazywana Wolicą, której powstanie opracowanie gminne łączy prawdopodobnie z Piotrem Domaradzkim. Słowo „prawdopodobnie” jest tu ważne: świadectwa z epoki nie pozwalają zamienić tej hipotezy w pewną datę lokacji.
Wieś rozwinęła się w dolinie Gwoźnicy, gdzie ukształtowanie terenu sprzyjało prowadzeniu gospodarstw wzdłuż potoku. Długotrwałe więzi rodzinne, gospodarcze i parafialne łączyły obie Gwoźnice, mimo że każda z nich ma odrębne dzieje i późniejszą tożsamość.
Majątek i ludność w czasach rozbiorów
W XVIII i XIX wieku właściciele ziemscy Gwoźnicy Dolnej zmieniali się wielokrotnie. W połowie XIX wieku wieś należała do Kazimierza Zakliki, później pojawiają się w dokumentach Witkowscy oraz inni współwłaściciele. Przejścia majątków między rodzinami były często wynikiem podziałów spadkowych, kupna lub sprzedaży, których szczegółów należy szukać w księgach gruntowych.
W latach 1785–1787 odnotowano 39 domów i 291 mieszkańców. Zachowane dane pozwalają rozróżnić ziemię gospodarstw chłopskich i folwarku. Nie dają jednak same w sobie odpowiedzi na pytanie, jak wyglądała sytuacja każdej rodziny: do tego przydałyby się dodatkowe rejestry podatków, metryki i mapy katastralne.
Od parafii do szkolnictwa
Historyczna Wolica należała początkowo do parafii strzyżowskiej, następnie związana była z Niebylcem, a później z ośrodkiem kościelnym Gwoźnicy Górnej. Zmiany granic parafii są istotne przy badaniu akt małżeństw i chrztów mieszkańców.
W XX wieku jednym z ważnych wydarzeń była budowa nowego obiektu szkolnego w 1934 roku. Świadectwa szkolne, kroniki i dawne zdjęcia mogłyby pozwolić prześledzić zmiany w wychowaniu kolejnych pokoleń. Wprowadzając taki materiał do kompendium, należy podawać datę wykonania fotografii i jej autora, jeśli uda się to ustalić.
Źródła gospodarcze i wspólnotowe
Dokumenty z końca XVIII wieku przedstawiają Gwoźnicę Dolną jako mniejszą osadę niż Gwoźnica Górna. Przeciętne uposażenie gospodarstw w ziemię oraz podział pól między dwór a mieszkańców pozwalają rozumieć tradycyjną gospodarkę. Nie są to jednak statystyki współczesne. W kolejnych epokach granice posiadłości i liczba mieszkańców zmieniały się, co utrudnia bezpośrednie porównania bez sprawdzenia metod spisowych.
Przygotowując historię Gwoźnicy Dolnej trzeba zwrócić szczególną uwagę na rozdzielanie fotografii obu Gwoźnic. Nazwy są podobne, ale występują inne budynki, kościoły, szkoły i rodzinne historie. W przypadku archiwalnych zdjęć podpis „Gwoźnica” jest niewystarczający bez dodatkowego ustalenia lokalizacji. Dlatego dopiero zweryfikowane zdjęcia powinny wejść do galerii „Dawniej i dziś”.
Dziedzictwo i zabytki
Historyczne opracowanie wspomina dawny folwark i rządcówkę. Nie potwierdzono jednak na podstawie dostępnych materiałów, które z tych zabudowań przetrwały w obecnej formie.
Czy wiesz, że…?
Nazwa Wolica to interesujący punkt do opowieści o lokowaniu nowych osad w dawnych dobrach ziemskich.
Najważniejsze daty
- XVI w. — Źródłowe pojawienie się osady Wolica
- XIX w. — Dobra w posiadaniu rodziny Zaklików
- 1934 — Budowa nowego budynku szkoły